Мовы Іерусаліма. Сучаснасць.

Парадаксальная сітуацыя. Аўтары Новага Запавету размаўлялі ў штодзённым жыцці на арамейскай мове, гэтую ж мову выкарыстоўваў і Ісус, а Новы Запавет пісалі на кайнэ – дыялекце грэцкай мовы на Блізкім Усходзе.

Для выясннення гэтай з’явы варта накіравацца ў сучасны Іерусалім. Сёння, у Старым Горадзе Іерусаліма можна пачуць арабскую, армянскую, рускую, амхарскую і іншыя мовы, на якіх гавораць мясцовыя жыхары, у залежнасці ад свайго рэлігійнага і этнічнага паходжання. Шыльды крамаў красуюцца таксама на розных мовах арабскай, іўрыце, рускай, армянскай і ангельскай.

Афіцыйнымі мовамі Ізраіля з’яўляюцца іўрыт і арабская, нараўне з імі на дарожных знаках

выкарыстоўваецца ангельская. Студэнт-араб, які наведвае Габрэйскі Ўніверсітэт, будзе думаць і размаўляць на арабскай, але вучыцца і пісаць ва ўніверсітэце – на іўрыце! Палестынскія арабы з заходняга берагу гэтак жа добра валодаюць іўрытам, як і арабскай мовай.

Сучасны іўрыт на Святой Зямлі настолькі паўплываў на арабскую мову, што два арабы ў гутарцы адзін з другім будуць абавязкова выкарыстоўваць словы з іўрыту. Калі ж яны наведваюць сваіх сваякоў у Іярданіі, то аказваецца, што ім не знаёмыя некаторыя словы з арабскай мовы. За пяцьдзесят апошніх гадоў у арабскай мове Святой Зямлі адбыліся істотныя змены. У той жа час, і іўрыт запазычыў значную колькасць слоў з арабскай. Фактычна, большасць арабаў валодае двума варыянтамі арабскай мовы: гутарковай, палестынскім дыялектам арабскай (якая трохі змяняецца ад Іерусаліма да Назарэта), і класічным сучасным «стандартным» арабскай мовы, што выкарыстоўваецца ў газетах, на радыё і тэлебачанні, а таксама на дзяржаўным узроўні.

Мусульмане ведаюць яшчэ і трэці варыянт арабскай – мова Карана, мекканскі дыялект часоў Махамеда. Грэцкая праваслаўная або візантыйская царква дагэтуль выкарыстае малітвы на грэцкай і арабскай мовах. Калі іслам адкрыў Міжземнамор’е для арабскай мовы, ён увабраў у сябе філасофскія і навуковыя спазнанні грэцкага свету, і здолеў захаваць іх для асветы заходняга свету на працягу сярэднявечча.

Мовы часоў Новага Запавету

Аляксандр Македонскі (356-323 да Р.Х.) заваяваў Сярэдні Ўсход каля 332 года да Р.Х. або за трыста гадоў да часоў Ісуса Хрыста, так што ўніверсальнай мовай заваяваных ім народаў, пасля перанятай рымлянамі, дыялект грэцкай мовы – «кайнэ», як сцвярджае аб гэтым Брытанская Энцыклапедыя ( Encyclopaedia Britannica ), (т. 1, стар. 576, 1973):

«Кароткае панаванне Аляксандра адзначае паваротны момант у гісторыі Еўропы і Азіі … яно распаўсюдзіла грэцкую культуру па ўсім Блізкім Усходзе, стварыўшы калі не палітычна, то, прынамсі, эканамічна і культурна адзіны свет, які распасціраўся ад Гібралтара да Пенджаба, які быў адчынены для гандлю і сацыяльных адносін, а таксама апынуўся пад значным уплывам цывілізацыі і грэцкага кайнэ ў якасці лінгва-франка (усеагульнай мовы). Будзе цалкам справядлівым зазначыць, што і Рымская Імперыя, і распаўсюджванне хрысціянства як сусветнай рэлігіі, і стагоддзі існавання Візантыі – усё гэта ў вызначанай меры з’явілася вынікам дасягненняў Аляксандра».

эта паспрыяла перакладу Старога Запавету на грэцкі койне (у супрацьлегласць класічнай грэцкай мове філосафаў), у выніку чаго, у сярэдзіне трэцяга стагоддзя да Р.Х. у Александрыі, была створаная Септуагинта ( LXX ). Гэты факт пацвярджаецца «Біблейскім Слоўнікам Перакладчыка» ( Interpreter ‘ s DICTIONARY of the BIBLE ), (т. » R – Z «, стар. 277, Abington , 1962):

«Новазапаветны койне – гэта не проста паўсядзённая грэцкая мова ўсходніх людзей першага хрысціянскага стагоддзя; крыніцай яе рэлігійнага слоўнікавага запасу з’яўляецца не грэцкі свет, а габрэйскі свет Старога запавету, пазнавальны пасродкам грэцкай мовы Септуагінты».

Сітуацыя ў новазапаветныя часы была вельмі падобная на сённяшнюю, толькі з іншымі мовамі. Габрэі маліліся і чыталі рукапісы ў сінагогах на іўрыце, але яны таксама патрабаваліся сучаснага перакладу гэтых тэкстаў на грэцкі кайнэ, каб разумець тое, што яны чыталі. Большасць новазапаветных цытат Старога запавету ўзятыя з Септуагинты, напісанай на грэцкай мове, што і тлумачыць некаторыя адрозненні ў фармулёўках сучасных перакладаў на іўрыце і грэцкай мовах.

Габрэі ў часы Новага Запавету гаварылі на арамейскай мове дома і ў паўсядзённых зносінах. Арамейская мова была вельмі падобнай на іўрыт і арабскую (словы «аль-рахман», «аль-рахім» у Фацісе Карана, хутчэй за ўсё, маюць арамейскія карані). У дзелавым жыцці і афіцыйных дакументах выкарыстоўваўся грэцкі кайнэ, на якім стагоддзямі мелі зносіны ўсе народнасці, якія пражывалі ў гэтым рэгіёне. Фактычна, тады ўсе людзі валодалі прынамсі двума-трыма мовамі, як і ў наш час. Рымскія заваёўнікі Святой Землі гаварылі на латыні і грэцкай. Сведчанні выкарыстання трох моў можна знайсці ў самім Новым Запавеце, у Евангеллі ад Яна 19:19-20.

«Пілат жа напісаў і надпіс, і паставіў на крыжы. Напісана было: Ісус Назаранін, Цар Юдзейскі. Гэты надпіс чыталі шматлікія з Юдэяў, таму што месца, дзе быў укрыжаваны Ісус, было недалёка ад горада, і напісана было па-габрэйску, па-грэцку, па-рымску».

У Новым Запавеце сустракаем ўставакі з арамейскай мовы, напрыклад, «таліфа, кумі» – «дзяўчына, устань», або «маранафа» – «Госпад надыходзіць». Гэта паказвае шматмоўнасць людзей таго часу. Асноўнай мовай для зносін быал грэцкая, але, па сутнасці, роднай мовай людзей заставалася менавіта арамейская. Афіцыйнаыя набажэнствы праходзілі на іўрыце, хутчэй за ўсё з перакладам і тлумачэннямі на арамейскім. Новы Запавет і Евангеллі, напісаныя для габрэяў, якія жывуць па ўсім Міжземнамор’і, былі першапачаткова запісаныя на простай мове – грэцкім кайнэ, каб усе маглі іх зразумець безперашкодаў. Грэцкі кайнэ быў нашмат больш выразным, да таго ж, гэтая мова была значна лепш прыстасаванай да перакладу на мовы Захаду, так што выгаду ад гэтага атрымаў увесь свет.

Такім чынам, кайнэ можна лічыць завочным падарункам Аляксандра Македонскага сучаснаму хрысціянскаму свету! :-)))